Uzatma Dakikaları Nasıl Belirlenir?

Uzatma dakikaları nedir?

Bir müsabaka 45'er dakikalık iki eşit devreden oluşur (Madde 7.1). Ancak bu 45 dakikanın tamamı fiilen oynanmaz. Futbolda oyun saati duraklamalarda durdurulmaz; oyuncu değişikliği, sakatlık müdahalesi ya da gol sevinci sırasında saat işlemeye devam eder. Kural bu farkı kapatmak için hakeme şu görevi verir: her devrede kaybedilen oyun süresini hesapla ve o devrenin sonuna ekle (Madde 7.3).

Günlük Türkçede bu süreye "uzatma dakikaları" denir. Kural metninde ise "additional time" — eklenen, ilave süre — olarak geçer. Bu sayfada iki kavramı ayırmak için ilave süre ifadesi tercih edilmiştir; sebebini aşağıdaki terim bölümünde açıklıyoruz.

Süreyi belirleyen tek yetkili saha hakemidir. Dördüncü hakem yalnızca hakemin kararını tabelayla duyurur; süreyi kendisi hesaplamaz.

[ŞEKİL 1: Yatay zaman ekseni — 0'dan 45'e normal devre, ardından taralı bir bant hâlinde ilave süre. Bandın üstünde süreyi doğuran olaylar (oyuncu değişikliği, sakatlık, gol sevinci, VAR incelemesi) küçük işaretlerle gösterilir; bandın sonunda tabelada görünen asgari süre ile fiilî bitiş arasındaki fark ayrıca işaretlenir.]

Şekil 1 — İlave süre, devrenin sonuna eklenen ayrı bir bölüm değil, devrenin uzatılmış hâlidir.

Hangi durumlar için süre eklenir?

Madde 7.3, kaybedilen sürenin kaynaklarını sayar. Kural metnindeki liste şudur:

• oyuncu değişiklikleri ile sakatlanan oyuncuların değerlendirilmesi ve sahadan çıkarılması
• zaman kaybettirme ve disiplin cezaları
• müsabaka kurallarının izin verdiği tıbbi molalar (bir dakikayı aşmayan içecek molası, doksan saniye ile üç dakika arasındaki soğutma molası gibi)
• VAR kontrol ve incelemelerinden doğan gecikmeler
• gol sevinçleri ve oyunun yeniden başlamasını belirgin biçimde geciktiren diğer her sebep (sahaya dışarıdan müdahale gibi)

(Liste, madde metninin bu sayfa için yapılmış özet aktarımıdır; resmî Türkçe karşılık için Kaynaklar bölümüne bakınız.)

Listenin son öğesi açık uçludur. Yani sayılan başlıklar dışında kalan ve oyunu belirgin biçimde geciktiren her durum da hesaba katılabilir. Buna karşılık liste, "oyun akışının doğal parçası" sayılan duraklamaları kapsamaz: taç atışı, korner kullanımı ya da serbest vuruş hazırlığı tek başına ilave süre doğurmaz — bunlar zaman kaybettirmeye dönüşmediği sürece.

VAR incelemesi süreye nasıl yansır?

VAR sürecinin iki aşaması vardır ve ikisi de süreye farklı yansır. Kontrol (check), VAR ekibinin görüntüleri kendi başına gözden geçirmesidir; çoğu kontrol oyun devam ederken yapılır ve sessizce tamamlanır. İnceleme (review) ise hakemin başlattığı süreçtir. Hakem kararı yalnızca VAR'ın aktardığı bilgiye dayanarak verebileceği gibi, hakem inceleme alanına (RRA) gidip görüntüyü kendisi izleyebilir; bu ikincisine sahada inceleme (OFR) denir.

Sahada inceleme, oyun durduğu için doğrudan süre kaybı yaratır ve tamamı ilave süreye yansır. VAR protokolü inceleme süreci için bir üst sınır koymaz — doğruluk hızdan önce gelir. Bu yüzden tek bir OFR, ilave süreye birkaç dakika ekleyebilir. Sürecin işleyişi ayrıntılı olarak VAR nedir, nasıl çalışır? sayfasında ele alınmıştır.

Zaman kaybettirme ayrı bir başlıktır

Zaman kaybettirme, listede kendi başına yer alır. Burada eklenen süre ölçülmüş bir duraklama değil, hakemin takdir ettiği karşılıktır. Zaman kaybettirmenin ayrıca disiplin sonucu da olabilir; verilen kartın kendisi de yeni bir duraklama yarattığı için süreye eklenir. Kart türleri ve sonuçları Süper Lig'de kart cezaları sayfasının konusudur.

Kural koyucu son yıllarda zaman kaybettirmeye doğrudan yaptırım da getirdi: 2025/26 sezonundan itibaren, ceza sahası içindeki kaleci topu elleriyle sekiz saniyeden uzun süre kontrol ederse rakip takım lehine köşe vuruşu verilir. Bu, kaybedilen süreyi sonradan telafi etmek yerine kaybın kendisini önlemeyi amaçlayan bir düzenlemedir.

Dördüncü hakemin gösterdiği süre neyi ifade eder?

Her devrenin son dakikasında dördüncü hakem, hakemin belirlediği asgari ilave süreyi gösterir. Kural metni bu noktada tek cümleyle nettir: bu süre hakem tarafından artırılabilir, azaltılamaz.

Bu cümlenin pratik sonucu şudur: tabelada görünen sayı bir üst sınır değil, bir alt sınırdır. "Dört dakika gösterdi, dört dakikada bitirmesi gerekir" beklentisi kural metninde karşılık bulmaz.

İki sınır daha vardır:

• Devrelerin uzunluğu ancak maç başlamadan önce, hakem ile iki takımın anlaşması ve müsabaka talimatının izin vermesi şartıyla kısaltılabilir (Madde 7.1). Maç başladıktan sonra böyle bir esneklik kural metninde yer almaz.
• Birinci devredeki bir zaman tutma hatası, ikinci devrenin uzunluğu değiştirilerek telafi edilemez. Hata yapılan devrede kalır.

Neden gösterilen süreden daha fazla oynanır?

Sık sorulan bu sorunun iki ayrı cevabı vardır ve ikisi de kural metninden doğar.

Birincisi: süre gösterildikten sonra da olaylar devam eder. Tabela kaldırıldığı anda hesap kapanmaz. Asgari süre duyurulduktan sonra gol atılır, oyuncu değiştirilir, sakatlık müdahalesi yapılır ya da VAR incelemesi başlarsa, bu duraklamalar da kaybedilen süredir ve hakem süreyi artırır. Dokuz dakikalık ilave sürenin on bir dakikaya çıkması bu yolla olur ve kurala aykırı değildir.

İkincisi: penaltı istisnası. Madde 7.4'e göre bir penaltı vuruşu kullanılacak ya da tekrarlanacaksa, devre penaltı vuruşu tamamlanana kadar uzar. Bu uzama ilave sürenin bir parçası değildir; ilave sürenin de üstüne biner. Devrenin son saniyesinde verilen penaltı, süre dolmuş olsa dahi kullanılır.

"Uzatma dakikası" ile "uzatma devresi" aynı şey değildir

Türkçede uzatma sözcüğü iki ayrı kavramı karşılar. Bu sayfanın en çok karıştırılan noktası budur ve karışıklık kural metninden değil, dilden kaynaklanır.

• Uzatma dakikaları (ilave süre) — her devrenin sonunda, her müsabakada oynanır. Kaynağı Madde 7.3'tür.
• Uzatma devreleri — yalnızca kazanan takımın belirlenmesi gereken müsabakalarda, normal süre berabere bittiğinde oynanır. Kaynağı Madde 10'dur.

Tablo 1 — Aynı sözcüğün iki anlamı

Ayrımın pratik sonucu şudur: lig müsabakalarında uzatma devresi oynanmaz. Süper Lig'de berabere biten bir maç berabere biter; ilave süre oynanır, uzatma devresi oynanmaz. Uzatma devresi ancak müsabaka statüsü bir kazanan gerektiriyorsa gündeme gelir.

İngilizcede bu ayrım iki ayrı terimle yapılır ("additional time" ve "extra time"). Türkçede tek sözcük iki kavramı taşıdığı için, hangisinden söz edildiği bağlamdan çıkarılır. Bu sayfada karışıklığı önlemek için birinciye ilave süre, ikincisine uzatma devresi denmektedir. Terimlerin karşılıkları futbol terimleri sözlüğünde de bu ayrımla verilmiştir.

[ŞEKİL 2: Akış şeması — "90 dakika + ilave süre" kutusundan çıkan iki ok. Birinci ok "Berabere değil" → "Müsabaka biter". İkinci ok "Berabere" → iki alt dala ayrılır: "Statü kazanan gerektirmiyor → beraberlik sonuçtur (lig)" ve "Statü kazanan gerektiriyor → 2 × 15 dk uzatma devresi (her biri kendi ilave süresiyle) → hâlâ berabere ise seri penaltı atışları".]

Şekil 2 — İlave süre her müsabakada vardır; uzatma devresi yalnızca bir daldadır.

Uzatma devreleri nasıl oynanır, penaltılara nasıl gidilir?

Madde 10, beraberlik hâlinde kazananı belirlemek için müsabaka kurallarının öngörebileceği yöntemleri sayar; bunlar arasında her biri 15 dakikayı aşmayan iki eşit uzatma devresi ve seri penaltı atışları yer alır. Yöntemler tek başına ya da birlikte uygulanabilir; hangisinin geçerli olduğunu Oyun Kuralları değil, ilgili müsabakanın statüsü belirler.

Uzatma devreleri için bilinmesi gereken üç ayrıntı vardır:

1. Uzatma devreleri arasında da kısa bir ara verilir. Bu ara, normal süredeki 15 dakikalık devre arasıyla aynı şey değildir: Madde 7.2 uzatma devrelerinin arasında en fazla bir dakikalık kısa bir içecek molasına izin verir.
2. Her uzatma devresi de kendi ilave süresini alır. Kural, ilave süreyi belirli bir devre için değil "her devre" için düzenler; uzatma devreleri de birer devredir. Uygulamada uzatma devrelerinin sonunda da dördüncü hakem asgari süreyi gösterir.
3. Uzatma devresi kazananı belirlemeyi garanti etmez. İki devre sonunda eşitlik sürüyorsa müsabakanın statüsüne göre seri penaltı atışlarına geçilir.

Bu yapının somut bir örneği UEFA müsabaka talimatlarında görülebilir: eleme turlarında ikinci maçın sonunda 15'er dakikalık iki uzatma devresi oynanır, uzatma devrelerinde de eşitlik bozulmazsa tur atlayan takım seri penaltı atışlarıyla belirlenir. Atışların nasıl yapıldığı, kimlerin atabildiği ve sıranın nasıl belirlendiği seri penaltı atışları sayfasının konusudur.

Devre arası süreye eklenir mi?

Hayır. Devre arası, oyuncuların hakkı olan ayrı bir dinlenme süresidir ve 15 dakikayı aşamaz (Madde 7.2). Süresi müsabaka kurallarıyla belirlenir ve yalnızca hakemin onayıyla değiştirilebilir. Devre arasının uzun ya da kısa sürmesi ilave süreyi etkilemez; ikisi ayrı hesaplardır.

Aynı biçimde, birinci devrenin ilave süresi ikinci devreye devredilmez. Hesap devre bazında kapanır: birinci devrede eksik oynatılan süre ikinci devrenin sonuna eklenerek telafi edilemez.

2022'den sonra uzatma dakikaları neden uzadı?

Uzun ilave süreler geniş biçimde ilk kez 2022 FIFA Dünya Kupası'nda tartışıldı. FIFA Hakem Komitesi Başkanı Pierluigi Collina, turnuva sırasında yaptığı açıklamada hakemlerden kaybedilen süreyi daha doğru hesaplamalarının istendiğini söyledi ve örnek olarak sakatlık müdahalelerini, oyuncu değişikliklerini, VAR kontrol ve incelemelerini ve gol sevinçlerini saydı.

Buradaki kritik nokta şudur: bu bir kural değişikliği değildi. Sayılan başlıkların tamamı Madde 7.3'te zaten yazılıydı. Değişen şey, mevcut maddenin daha eksiksiz uygulanmasıydı.

Yaklaşımın ölçülmüş etkisi en net biçimde İngiltere Premier Ligi verilerinde görülüyor. Lig, 2023 yazında getirdiği zaman tutma yönergesinin ara sonuçlarını sezonun ortasında, Ocak 2024'te şöyle açıkladı:

Tablo 2 — Premier Lig'in kendi açıkladığı ölçüm. 90. dakikadan sonra oynanan ortalama süre aynı dönemde 8:27'den 11:42'ye çıktı. 2023/24 satırı sezonun tamamı değil, Ocak 2024'e kadarki bölümün ortalamasıdır.

Uygulama sonraki sezonda yeniden ayarlandı. Premier Lig, 2024/25 için yayımladığı ilave süre hesaplama rehberinde gol sonrası sevinç süresinin tamamının değil, ilk otuz saniyeyi aşan bölümünün eklenmesi yönünde bir eşik tanımladı; oyuncu değişikliği, sakatlık, penaltı, kırmızı kart ve sahada inceleme için ise ölçülen sürenin tamamı eklenmeye devam etti.

Bundan çıkan genel sonuç şudur: ilave sürenin uzunluğunu belirleyen şey Madde 7.3'ün metni değil, o metnin nasıl uygulandığıdır. Aynı kural altında farklı organizasyonlar farklı ortalamalar üretebilir.

Sıkça sorulan sorular

İlgili sayfalar