Futbol Terimleri Sözlüğü (A–Z)

A – B

A Takım Listesi — Süper Lig kulüplerinin sezon başında TFF'ye bildirdiği kadro listesi; yabancı futbolcu sayısının üst sınırı (2026-27'de en fazla 14) bu listeye uygulanır. Müsabaka İsim Listesi'nden ayrıdır. Ayrıntısı yabancı kuralı sayfasında.

Açık ve bariz hata ("clear and obvious error") — VAR'ın devreye girme eşiği. Görüntü, hakemin ilk kararının açıkça yanlış olduğunu göstermiyorsa ilk karar geçerli kalır; yoruma açık pozisyonlar VAR'la değişmez.

AVAR (yardımcı video hakem) — VAR ekibindeki ikinci video hakemi. VAR bir pozisyonu kontrol eder ya da incelerken canlı oyunu izlemeyi sürdürür; gerekirse oyunun durdurulması ya da yeniden başlatılmaması için hakemle iletişim kurar.

Averaj — Bir takımın attığı goller ile yediği goller arasındaki fark. Puan eşitliğinde sıralamayı belirleyen ölçütlerden biridir; hangi ölçütün önce uygulandığı yarışmanın statüsüne göre değişir. Süper Lig'de eşitlik bozma sırası küme düşme sayfasında ele alınmıştır.

Baraj maçı — Puan eşitliğinin sıralamayla çözülemediği durumlarda oynanan tek maçlık eleme. Süper Lig'de küme düşme hattına özgü ayrı bir baraj maçı usulü yoktur — bu, ligin genelinde geçerli son çare olan bir kuraldır. Ayrıntısı küme düşme sayfasında.

Bilerek oynama — Oyuncunun, pas verme, topa sahip olma ya da topu uzaklaştırma imkânı varken topu kontrollü biçimde oynaması. Ofsayt değerlendirmesinde belirleyicidir: rakibin bilerek oynadığı topu alan ofsayt konumundaki oyuncu, bilerek kurtarış yoksa avantaj sağlamış sayılmaz. Oynamanın başarısız olması bilerek oynama niteliğini ortadan kaldırmaz.

C – Ç

Champions Path — UEFA Şampiyonlar Ligi'ne katılım yollarından biri; düşük katsayılı liglerin şampiyonu olan kulüplerin izlediği yol. 2024-25 genişlemesinde bu yoldaki slot sayısı 4'ten 5'e çıkarıldı. Ayrıntısı UEFA ülke puanı sayfasında.

Çift maç eleme usulü — İki takımın birbiriyle iç saha ve dış saha olmak üzere iki maç oynayıp toplam sonuca göre elenmesi. Türkiye Kupası'nda yalnızca yarı final bu usulle oynanır; diğer tüm turlar tek maç eleme usulündedir. Ayrıntısı Türkiye Kupası sayfasında.

Çift temas (kazara) — Penaltı atışında topun, vuruştan hemen sonra atıcının diğer ayağına ya da destek ayağına kazara çarpması. 2026/27 kurallarına göre seri penaltıda gol olduysa atış tekrarlanır, olmadıysa kaçmış sayılır.

D – E

Direkt serbest vuruş — Doğrudan gol atılabilen serbest vuruş. Endirekt vuruştan farkı, topun ikinci bir oyuncuya değmeden ağlara gitmesi hâlinde golün geçerli olmasıdır.

Eleme turu — Türkiye Kupası'nda gruplaşma olmadan doğrudan tur atlama usulü. 2026-27 sezonunda turnuva 5 eleme turu + Son 16 + Çeyrek Final + Yarı Final + Final'den oluşur; 2024-25 ve 2025-26'da bu yapıya bir grup aşaması da eklenmişti. Ayrıntısı Türkiye Kupası sayfasında.

Endirekt serbest vuruş — Golün ancak top bir başka oyuncuya değdikten sonra geçerli olduğu serbest vuruş. Ofsayt ihlalinin cezası, ihlalin gerçekleştiği yerden kullanılan endirekt serbest vuruştur.

İ – K

İkili averaj — İki takımın kendi aralarındaki maç(lar)daki gol averajı. Süper Lig'de iki takım arasında puan eşitliği varsa önce aralarındaki maçların puan üstünlüğüne, sonra ikili averaja, sonra genel averaja bakılır. Ayrıntısı küme düşme sayfasında.

İkinci sarı kart — Aynı maçta ikinci kez sarı kart gören oyuncunun kırmızı kartla ihraç edilmesi. 2026/27 itibarıyla açıkça hatalı ikinci sarı karttan doğan kırmızı kartlar VAR incelemesine açıktır.

İlave süre (uzatma dakikaları, eklenen süre) — Her devrenin sonunda, oyunun duraklamalarla kaybettirdiği sürenin yerine hakemin eklediği oyun süresi. Uzatma devreleriyle karıştırılmamalıdır; ayrıntısı ilave süre sayfasında.

İsviçre sistemi — UEFA'nın 2024-25'ten itibaren Şampiyonlar Ligi, Avrupa Ligi ve Konferans Ligi'nde kullandığı lig aşaması usulü. Bu geçişle katılımcı sayısı 32'den 36'ya çıktı (Şampiyonlar Ligi'nde 8, Avrupa Ligi'nde 8, Konferans Ligi'nde 6 maçlık lig aşaması). Champions Path bu genişlemeyle eklenen yollardan biridir. Ayrıntısı UEFA ülke puanı sayfasında.

Kimlik karışıklığı — Hakemin kartı, ihlali yapan takımdan yanlış oyuncuya göstermesi. VAR'ın temel görev alanlarından biridir; bu durumda yalnızca ihlali yapan oyuncunun kimliği incelenebilir ve kart doğru oyuncuya yöneltilir.

Kırmızı kart (doğrudan) — Oyuncunun ikinci sarıya gerek kalmadan ihraç edilmesi: bariz gol şansını engelleme, ciddi faul, şiddetli hareket gibi durumlar. Doğrudan kırmızı kartlar VAR incelemesine açıktır. Türkiye'deki men cezalarının süreleri disiplin talimatına bağlıdır ve kart cezaları sayfasında ele alınacaktır.

Korner (köşe vuruşu) — Topun tamamının, en son savunan takımın bir oyuncusuna değdikten sonra gol olmaksızın yerde ya da havada kale çizgisini geçmesi üzerine hücum eden takıma verilen yeniden başlama vuruşu. Kural metnindeki resmî adı "köşe vuruşu"dur; günlük dilde ve maç anlatımlarında "korner" kullanılır. Kornerden doğrudan gelen topta ofsayt uygulanmaz.

Kulüp lisansı (UEFA) — Bir kulübün UEFA turnuvalarına katılabilmesi için karşılaması gereken kriterler bütünü. Sportif olarak Avrupa kupası hakkı kazanan bir takım bu kriterleri karşılayamazsa, bilet lig sıralamasındaki bir sonraki uygun takıma geçer. Ayrıntısı Avrupa kupası kontenjanı sayfasında.

Kurtarış (bilerek) — Kaleye giden ya da kaleye çok yakın bir topu, eller ve kollar dışında bir vücut bölümüyle durdurmak ya da durdurmaya çalışmak (ceza sahasındaki kaleci bu sınırlamanın dışındadır). Bilerek kurtarış, bilerek oynama sayılmaz: kurtarılan topu alan ofsayt konumundaki oyuncu ihlal yapmış olur.

L – M

Mini lig usulü — Süper Lig'de üç veya daha fazla takımın puanda eşit bitmesi durumunda, önce yalnızca o takımların kendi aralarındaki maçlarından çıkarılan ayrı bir sıralama (puan → averaj → gol sayısı). Sonuç vermezse tüm sezonun genel averajına geçilir. Ayrıntısı küme düşme sayfasında.

Müsabaka İsim Listesi — Kulübün her maç için hazırladığı 21 kişilik maç kadrosu listesi. A Takım Listesi'nden farklıdır; 2026-27'de bu listede ayrı bir yabancı futbolcu sınırı yoktur. Ayrıntısı yabancı kuralı sayfasında.

O – S

Ofsayt konumu — Oyuncunun başının, gövdesinin veya ayaklarının rakip yarı sahada (orta saha çizgisi hariç) olması ve aynı bölümlerin hem toptan hem sondan ikinci rakipten kale çizgisine daha yakın olması. El ve kollar bu değerlendirmede dikkate alınmaz. Konumda olmak tek başına ihlal değildir.

Ofsayt ihlali — Ofsayt konumundaki oyuncunun oyuna müdahale etmesi, rakibe müdahale etmesi ya da avantaj sağlaması. Günlük dildeki "aktif ofsayt" bu durumu, "pasif ofsayt" ise ihlale dönüşmemiş ofsayt konumunu anlatır; kural metninde "aktif oyuna dahil olma" ifadesi geçer, ancak "aktif ofsayt" ve "pasif ofsayt" terimleri yer almaz.

Play-in — Normal sezonu belirli sıralarda (TBF'nin 2024-25 uygulamasında 7-10. sıralar) tamamlayan takımların kendi aralarında oynayıp play-off'a kalma biletlerini belirlediği ek tur. Basketbol Süper Ligi'nde yalnızca 2024-25 sezonunda uygulandı, 2025-26'dan itibaren kaldırıldı. Ayrıntısı basketbol formatı sayfasında.

Play-off turu (UEFA) — UEFA kulüp turnuvalarında İsviçre sistemi lig aşamasından önceki son eleme basamağı. Süper Lig'de Türkiye Kupası şampiyonunun UEFA Avrupa Ligi'ne katıldığı giriş turu budur — ülke içi lig play-off'uyla karıştırılmamalıdır. Ayrıntısı Avrupa kupası kontenjanı sayfasında.

Sahada inceleme (OFR) — Hakemin saha kenarındaki monitöre gidip pozisyonu kendisinin izlediği VAR incelemesi türü. Faulün şiddeti, elle oynama gibi yorum gerektiren kararlar için kullanılır. TFF, tartışmalı pozisyonlara ilişkin VAR kayıtlarını haftalık olarak yayımlamaktadır.

Sayıyı eşitleme — Seri penaltılar öncesinde, oyuncu sayısı fazla olan takımın sayısını rakibe eşitleme zorunluluğu. Seri dışı bırakılan oyuncu atışlara katılamaz.

Seri penaltı atışları — Eleme maçında eşitliği bozmak için kullanılan yöntem: takımlar beşer atış kullanır, eşitlik sürerse bir takım öne geçene kadar birer atışla devam edilir. Yalnızca maç bittiği anda sahada olan oyuncular katılabilir.

T

TBL (Türkiye Basketbol Ligi) — Basketbol Süper Ligi'nin bir alt kademesi. 2024-25 ve 2025-26 sezonlarında Basketbol Süper Ligi'nin son iki sırasında biten takımlar TBL'ye düştü. Ayrıntısı basketbol formatı sayfasında.

Tek maç eleme usulü — İki takımın tek bir maçta karşılaşıp sonucun doğrudan belirlediği eleme yöntemi. Türkiye Kupası'nda yarı final hariç bütün turlar, final de dahil, bu usulle oynanır. Ayrıntısı Türkiye Kupası sayfasında.

Torba (seri başı) — Kura çekiminde takımları önceden belirlenmiş bir güç sırasına göre torbalara ayırma yöntemi. Türkiye Kupası'nda sıralama önce bir önceki sezonun şampiyonuna, sonra lig kademesine, sonra lig sırasına göre yapılır. Ayrıntısı Türkiye Kupası sayfasında.

U – Y

Ülke katsayısı (UEFA) — Bir federasyonun kulüplerinin son 5 sezonun her birinde aldığı puanların o sezona katılan kulüp sayısına bölünmesiyle bulunan yıllık ortalamaların toplamı. Tek bir bölme işlemi değildir — önce her sezon ayrı ayrı bölünür, sonra beş sezonun sonuçları toplanır. Bu değer ülkenin bir sonraki sezon kaç Avrupa kupası bileti alacağını belirler. Ayrıntısı UEFA ülke puanı sayfasında.

Uzatma devreleri — Eleme maçında normal süre berabere bittiğinde oynanan, en fazla 15'er dakikalık iki ek devre (süreyi yarışmanın statüsü belirler; Türkiye kupalarında 15'er dakikadır). İlave süreyle karıştırılmamalıdır. Türkiye kupalarında uzatmalarda da eşitlik bozulmazsa seri penaltılara geçilir.

VAR (video yardımcı hakem) — Maçı video üzerinden izleyen ve sınırlı durumlarda — gol, penaltı, kırmızı kartlar (2026/27'den itibaren açıkça hatalı ikinci sarıdan doğanlar dahil) ve kimlik karışıklığı — hakeme inceleme önerebilen maç görevlisi. Karar veremez; incelemeyi yalnızca hakem başlatır ve son karar her zaman hakemindir.

Yabancı futbolcu — TFF statüsündeki tanımı vatandaşlığa değil, Türkiye A Milli Futbol Takımı'nda oynama uygunluğuna dayanır. Çifte vatandaşlık ve BDT ülkeleri gibi istisnaları vardır. Ayrıntısı yabancı kuralı sayfasında.

Yalnızca VAR ile inceleme (VAR-only) — Hakemin monitöre gitmeden, VAR'ın bildirdiği bulguyla kararını güncellediği inceleme türü. Ofsayt konumu, temas noktası, topun çizgiyi geçip geçmediği gibi olgusal kararlar için kullanılır.

Yarı otomatik ofsayt (SAOT) — Oyuncuların vücut noktalarını ve topu izleyerek ofsayt çizgisini ve topun oynandığı anı öneren destek teknolojisi. Öneriyi VAR ekibi doğrular, kararı hakem verir. Süper Lig'de 2023-24 sezonunun ikinci yarısından beri kullanılıyor.

Sözlük nasıl büyüyor?

Bu sayfa, sitedeki kural sayfalarıyla birlikte genişler: bir sayfa yayımlandığında o sayfanın terimleri buraya eklenir ve terimden ilgili sayfaya bağlantı verilir. Tanımlar kural metnine dayandığı için, IFAB'ın yıllık değişiklikleri yayımlandığında etkilenen maddeler gözden geçirilir ve değişiklik geçmişine işlenir.

İlgili sayfalar